Pisać a malować ikony - jako zagadnienie językoznawcze i nie tylko, wersja druga poprawiona



Do wpisu Święta- czas naukowej refeksji został dodany komentarz, w którym gregloby , autor projektu Language|Exchange oraz fantastycznej strony  Język Angielski dla każdego - Ucz się sam, zapytał czemu mówi się 'pisać' a nie 'malować' ikonę.

Interesujące zagadnienie, natury wg. mnie czysto językoznawczej uznałam, że jest warte napisania odpowiedzi w nowym artykule.

[Artykuł został tymczasowo usunięty ze strony, dlatego że od czasu jego napisania dotarlam do źródeł rzeczowo mówiących o tym temacie, w związku z tym moje słowa wymagają poprawki i uzupełnienia.
Jednakże ze względu na prośbę wstawię tu wspomniany artykul, z kilkoma uwagami na szybko. Jest to bardzo złożony temat, podobnie jak w ogóle całość ikonografii, dlatego trudno kwestię malowania ikon opisać w kilku tylko słowach.. :) ]

"Spopularyzowane, zwłaszcza przez autorów rosyjskich i polskich, jest określenie "pisanie ikon", podkreślać mające sakralny, liturgiczny charakter ikony. Oznacza proces jej powstawania. Według badaczy problemu (jak np. ks. Henryk Paprocki) określenie to jest wynikiem błędnego tłumaczenia z języka greckiego, w którym słowo γράφω (podobnie jak писать w rosyjskim) oznacza zarówno pisać, jak i malować (stąd też ros. ikonopisiec - od greckiego ikonographos)." Wikipedia

Zgłębiając Ikonografię Bizantyjską w Grecji nigdy nie spotkałam się z formą "pisanie" ikon. Wprawdzie słowo γράφω (gráfo̱) może oznaczać zarówno 'pisać' jak i 'malować', jednakże samo malowanie artystyczne określa się słowem ζωγραφίζω (zo̱grafízo̱), które oznacza właśnie malować (ale już do malowania/ farbowania np. ścian, płotów używa się słowa βάφω, które również oznacza malować ).

Słowo ζωγραφίζω odnosi się do malowania artystycznego.

ζωγράφος (zo̱gráfos) oznacza malarza a συγγραφέας (syngraféas) pisarza, εικονογραφος (eikonografos) ilustratora*, αγιογράφος* (agiográfos) hagiografa, czyli świętych malującego, czyli po polsku jak się przyjęło ikonografa, albo ikonopisarza/ikonopiśca.

Jak widać słowo γράφω, oznaczające 'pisać' jest częścią składową wszystkich powyższych określeń, ale nie oznacza, że wszystkie zawody, na których nazwę składa się γράφω, trudnią się pisaniem.

Pełen tytuł Hermeneii Dionizjusza z Fourny, która jest uważana przez niektórych najważniejszą książką jaka powstała na temat ikon, w Polsce wydanej przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, brzmi: Hermeneia Czyli Objaśnienie Sztuki Malarskiej. - jest to tłumaczenie oryginalnego tytułu - Διονυσίου Εκ Φουρνά «Ερμηνεία της Ζωγραφικής Τέχνης».

Zatem sama Hermeneia mówi o ikonach jako sztuce malarskiej, o ich malowaniu.


[ Powyższa wypowiedź była moją obserwacją i odczuciem. A teraz kilka uwag:

* gwiazdki znajdujące się przy greckich słowach ikonograf i hagiograf:
W obecnych czasach w grece słowa ikonograf i hagiograf , którymi określa się malarzy ikon, są neologizmami.
Ikonograf, oznaczający w pierwszej kolejnosci ilustratora przyjal znaczenie- ten, ktory maluje ikony; Hagiografia w języku greckim to tak jak i w języku polskim dział obejmujący żywoty świętych, termin ten przyjął nowe znaczenie - świętych (od agios) malujący, które to znaczenie nadał temu wyrazowi Photis Kontoglou, przy okazji pisania swojej książki na temat ikonografii. Uczynił to z myslą o swoich czytelnikach, dla lepszego zrozumienia jego słów, dla odróżnienia malarza w ogóle -ζωγράφος (zo̱gráfos) od malarza, który kształci się w konkretnym kierunku malowania ikon.

Wcześniej nigdy w historii nie wystąpiło inne określenie niż ζωγραφίζω(zo̱grafízo̱) i γράφω (gráfo̱), z uwagą że słowo γράφω (gráfo̱) występowało w znaczeniu malować. Aktualna wielość terminów określających malarza ikon może być odrobinę kłopotliwa.
W słowach Świętego Focjusza dotyczących ikon zauważamy 'ζωγραφίζω', co uznane zostało za ważną informację wskazującą na to, że ikona stanowiła 'fakt malarski'.
Święty Nicefor Wyznawca, z kolei w swoich słowach odnośnie ikon stosuje γράφω (gráfo̱), ale w znaczeniu oczywiscie malarskim.

Dr George Kordis przytaczajac słowa wspomnianego świętego, nie tylko słownie wskazuje na fakt, że słowo grafo było zastosowane w kontekście malowania, ale nawet w cytacie umieszcza informację od siebie "γράφω (=ζωγραφίζω)".

W powyższych słowach czerpię głównie z książek Dr. George'a Kordis. Mam nadzieję, że nie pomyliłam niczego i nie przekręciłam jego słów w żaden sposób, co za tym idzie, że nikogo nie wprowadzę w błąd.

Czy termin "pisać" ikonę jest błędny? Nie wiem. Wiem, że "malować" ikonę jest z całą pewnością poprawnie, bo gdy mówimy o ikonografii bizantyjskiej tak naprawdę mówimy o ikonografii greckiej, a tutaj kiedy chodzi o ikonografię podkreślany był i jest fakt, że hagiograf jest tylko malarzem ikon. Nie jest ich twórcą, jest narzędziem, które za pośrednictwem rozwiązania malarskiego powiela istniejącą przed nim ikonę, którą to stworzył sam Chrystus, w momencie przyjęcia postaci ludzkiej. I dlatego określenie ikonografa malarzem nie wynika i nie ma nic wspólnego ze skromnością, dlatego że najzwyczajniej w świecie nie jest on autorem ikony.

Należy zwrócić uwagę, na to że 'powielanie' już istniejących ikon nie powinno mieć formy wielbienia kserokopiarki. Warto potrafić kontynuować tą przepiękną sztukę i móc samodzielnie sporządzić poprawny rysunek.
Był czas, że ikony zaczęły odchodzić od kanonów i zmierzać w bardziej realistycznym kierunku, jednakże uwielbienie Kontoglou dla tradycji naprowadziło ponownie malarzy na prawidłowy tor.

Czy wyrażenie "pisac" ikonę jest poprawne?? Wydaje mi się, że stało się to po prostu kolejnym neologizmem, więc tak, może być poprawne.

Czy powszechnie znane wytłumaczenie czemu akurat pisać a nie malować jest poprawne? Nie wiem. Kłóci mi się to z tym co opisałam powyżej.Nie chcę jednakże zaprzeczyć, że wytłumaczenie 'pisania' ikony jest błędne. Brak mi wiedzy. Jedynie ostrożna byłabym w stwierdzeniu, że termin "malować" ikonę jest błędny, bo z całą pewnością nie jest. Mi osobiście nie udało się jeszcze dotrzeć do żadnego źródła greckiego mówiącego o pisaniu -a nie malowaniu ikony. Nigdy też w konkekscie ikon nigdzie nie spotkałam słowa συγγραφέας (syngraféas) oznaczającego w języku greckim pisarza. To jednakże o niczym nie musi świadczyć. Jestem dopiero na samym początku nauki ikonografii i bardzo wielu rzeczy jeszcze nie wiem, nie umiem i nie rozumiem. Wiele pytan nawet jeszcze nie pojawiło się w mojej głowie, a wielu odpowiedzi nie mam nawet pojęcia gdzie poszukiwać.
Temat pisania/ malowania ikony zaciekawił mnie. Jeżeli ktokolwiek jest w stanie nakierować mnie na konkretne źródła mówiące o "pisaniu" ikony. o pochodzeniu symboliki tego terminu to będę bardzo wdzięczna.

Być może się mylę, ale zdaje mi się, że w historii kościoła nie było chyba nigdy momentu, w którym objaśniony został cały symbolizm ikony. Ta kwestia jest bardzo delikatna i trudna, dlatego że nie wszystko w ikonie ma charakter dogmatyczny. Trudno zatem jest odnaleźć odpowiedzi na nurtujące pytania.

Jezeli popelnilam jakies bledy to prosze mnie poprawic, bo nie mam na celu przekazywania nieprawdy. Ikonografia jest zagadnieniem, ktore trudno omawiac na raty, bo jedno pociąga za sobą drugie, w przyczynie jednego leży coś innego, jest to tez kwestia delikatna i dla mnie bardzo osobista.. dlatego też w pierwszym odruchu usunęłam artykuł, teraz na prośbę ponownie publikuję, ale proszę o ostrożność w jego odbiorze i świadomość, że być może się mylę i kiedyś znowu coś poprawię, dodam, ujmę.. :)